Autizmi është një çrregullim neurozhvillimor që bën pjesë në spektrin e çrregullimeve autistike (ASD – Autism Spectrum Disorders). Ai ndikon në mënyrën se si individi komunikon, ndërvepron me të tjerët dhe përjeton botën rreth tij.
Fëmijët me autizëm shpesh shfaqin vështirësi në ndërveprimin shoqëror, në komunikimin verbal dhe joverbal, si dhe sjellje të përsëritura apo interesa të kufizuara. Çrregullime të tjera të spektrit përfshijnë sindromën Asperger, sindromën Rett, çrregullimin disintegrues të fëmijërisë dhe PDD-NOS (çrregullim i përhapur i zhvillimit pa specifikim të saktë).
Sipas studimeve, 3 deri në 6 fëmijë në çdo 1,000 lindje mund të preken nga autizmi, me djemtë që preken më shpesh se vajzat në një raport rreth 4:1.
Shenjat më të zakonshme të Autizmit
Autizmi mund të shfaqet në mënyra të ndryshme, por zakonisht identifikohet përmes tri karakteristikave kryesore:
1. Vështirësi në ndërveprimin shoqëror
Që në muajt e parë të jetës, një foshnjë me autizëm mund të duket i painteresuar për njerëzit përreth ose të përqendrohet për orë të tëra në një objekt të vetëm. Fëmijët mund të mos reagojnë kur thirren në emër, të shmangin kontaktin me sy dhe të mos kuptojnë sinjalet sociale si mimikat apo intonacionin e zërit. Ata shpesh duken sikur janë në botën e tyre, me mungesë empatie dhe vështirësi në lojën me bashkëmoshatarët.
2. Probleme në komunikim verbal dhe joverbal
Shumë fëmijë me autizëm fillojnë të flasin më vonë se moshatarët e tyre. Disa përdorin forma të pazakonta komunikimi, si përsëritja e fjalëve (echolalia), ose flasin për interesa shumë të veçanta pa marrë parasysh interesin e tjetrit. Shpesh i referohen vetes në mënyrë të tretë (“Filani do ujë” në vend të “Unë dua ujë”).
3. Sjellje të përsëritura dhe interesa të kufizuara
Lëvizje si tundja e trupit, rrotullimi, apo përplasja e kokës janë të zakonshme. Po ashtu, disa fëmijë janë shumë të ndjeshëm ndaj zhurmave apo prekjes, ndërsa të tjerë mund të kenë një ndjeshmëri më të ulët ndaj dhimbjes. Këto sjellje mund të jenë të lehta ose të ndërhyjnë dukshëm në jetën e përditshme.
Cilat janë shkaqet e Autizmit?
Shkaku i saktë i autizmit nuk dihet ende plotësisht, por studimet tregojnë se një kombinim faktorësh gjenetikë dhe mjedisorë ndikon në zhvillimin e tij. Janë zbuluar disa gjene që lidhen me autizmin, dhe ka dëshmi për ndryshime në mënyrën si funksionon truri dhe si qarkullojnë neurotransmetuesit. Shumë nga këto gjetje janë ende në faza kërkimi dhe kërkojnë studime të mëtejshme.
A është autizmi trashëgues?
Po, në disa raste. Kur një fëmijë ka autizëm, ka rreth 5% mundësi që edhe një tjetër fëmijë në familje të zhvillojë këtë çrregullim. Disa prindër apo të afërm të fëmijëve me autizëm shfaqin forma të lehta të sjelljeve të ngjashme, çka sugjeron një bazë gjenetike të mundshme. Edhe disa çrregullime emocionale si çrregullimi bipolar mund të shfaqen më shpesh në këto familje.
A ndryshojnë simptomat me kalimin e kohës?
Në shumë raste, po. Me ndërhyrje të hershme dhe trajtim të përshtatur, shumë fëmijë përmirësojnë ndjeshëm aftësitë e tyre. Disa arrijnë të bëjnë një jetë të pavarur ose pothuaj normale. Gjatë adoleshencës, disa mund të përballen me sfida të reja si ankthi apo depresioni, ndaj mbështetja duhet të jetë e vazhdueshme.
Si të ndihmojmë fëmijët me autizëm?
- Jepni udhëzime të qarta dhe të thjeshta, të shoqëruara me mbështetje vizuale ose fizike kur është e nevojshme.
- Bëhuni konkretë dhe të drejtpërdrejtë, pasi fëmijët me autizëm mund të mos kuptojnë nuancat sociale apo ironinë.
- Identifikoni pikat e forta të fëmijës dhe krijoni mundësi për sukses përmes tyre.
- Shpërbleni sjelljet pozitive dhe ofroni shumë mundësi praktike.
- Ruani rutina të qëndrueshme, dhe nëse ka ndryshime, njoftoni fëmijën paraprakisht që të përgatitet.
Artan Haruni
Neuropediater